Харьцангуй идэвхитэй тектоник хавтангийн индекс

Нийтлэсэн М Баасанцог
2026-05-20
4

Харьцангуй идэвхтэй тектоникийн индекс (англиар Index of Relative Active Tectonics; товчлол нь IRAT, IAT, эсвэл IRTA) нь тухайн бүс нутгийн тектоникийн идэвхжил, газрын гадаргын деформаци, өргөгдлийг үнэлэхэд ашиглагддаг геоморфометрийн нийлмэл аргачлал юм.

Энэхүү индекс нь голын сүлжээ, хөндий, уулын хажуугийн хэлбэрүүд зэрэг газрын гадаргын морфологийн үзүүлэлтүүдийг ашиглан тектоникийн идэвхийн орон зайн ялгааг тодорхойлдог. Энгийнээр хэлбэл энэхүү геоморфологийн судалгааны аргазүй нь “Газрын гадаргын хэлбэрээс харахад аль хэсэг нь хамгийн идэвхитэй өргөгдөж, деформацид орж байна вэ?” гэсэн асуултад хариулахыг зорьдог. Үүний үндсэн зарчим нь гол мөрөн, хөндий, уулын хажуугийн хэлбэрүүд хэрхэн тектоник өргөгдөл болон элэгдэлд хариу үзүүлж байгааг хэмжих замаар тодорхойлдог буюу “гадаргын урсгал ус нь нь тектоник бүтцийн хөгжилд маш мэдрэмтгий байдаг” гэсэн зарчим дээр тулгуурлана.

Энэхүү аргыг дараах зорилгоор ашигладаг:

Идэвхтэй тектоник деформацитай бүсийг тодорхойлох
Сав газар болон хагарлын блокуудын тектоникийн идэвхжлийг харьцуулах
Газар хөдлөлтийн аюулын үнэлгээ хийх
Газрын гадаргын хувьслыг судлах
Саяхан өргөгдсөн болон деформацид орсон газар нутгийг илрүүлэх

Сүүлийн жилүүдэд зайнаас тандан судлал-газарзүйн мэдээллийн системийн технологи эрчимтэй хөгжиж гадаргын гурван хэмжээст зураглалаас (DEM) морфометрийн олон хэмжилтийг зардал багатайгаар хийх болсон байна [1]. Морфометрийн тэдгээр олон хэмжилтүүдээс доорх 6 төрлийн сав газрын морфометрийн үзүүлэлт нь “харьцангуй идэвхитэй тектоник”-ийг үнэлэхэд түгээмэл ашиглагдаж байна. Эдгээр үзүүлэлтүүдийн илэрхийлэх утгуудыг болон томъёоллыг доорх хүснэгт, зургаар үзүүллээ.

Түгээмэл ашиглагддаг морфометрийн үзүүлэлтүүд

Морфометрийн үзүүлэлт	Тэмдэглэгээ	Илэрхийлэх утга
Урсгалын уртын шаталсан индекс - Stream length gradient index	SL	Голын зүсэлт ба өргөгдөл landslide activity [2], [3]
Хөндийн ёроолын өргөнийг хөндийн өндөрт харьцуулсан харьцаа - Valley Floor Width to Height Ratio	Vf	Хөндийн хэлбэр ба өргөгдөл erosion [4].
Уулын фронтын мурийлт - Mountain front sinuosity	Smf	Хагарлын идэвхжил [5]
Сав газрын асимметрийн индекс - Asymmetry factor index	Af	Сав газрын хазайлт [6].
Гипсометрийн интеграл – Hypsometric integral	Hi	Газрын гадаргын хөгжлийн шат [7], [8].
Сав газрын хэлбэрийн индекс – Basin shape index	Bs	Бүтцийн хяналт ба тектоник суналт [9], [10]

Морфометрийн үзүүлэлт	Ангилал 1 (Өндөр)	Ангилал 2 (дундаж)	Ангилал 3 (бага)
Урсгалын уртын шаталсан индекс	SL > 600	300 < SL ≤ 600	SL ≤ 300
Сав газрын асимметрийн индекс	Af < 35	35 ≤ Af ≤ 50	Af > 50
Гипсометрийн интеграл	HI > 0.5	0.3 ≤ HI ≤ 0.5	HI < 0.3
Хөндийн ёроолын өргөнийг хөндийн өндөрт харьцуулсан харьцаа	Vf < 0.5	0.5 ≤ Vf ≤ 1.0	Vf > 1.0
Сав газрын хэлбэрийн индекс	Bs > 2.9	1.9 ≤ Bs ≤ 2.9	Bs < 1.9
Уулын фронтын мурийлт	Smf < 1.1	1.1 ≤ Smf ≤ 1.5	Smf > 1.5

IRAT нь нэг индекс биш бөгөөд хэд хэдэн морфометрийн үзүүлэлтийн нийлбэр буюу дундаж утгаар тодорхойлогдоно. Харьцангуй идэвхтэй тектоникийн индексийг утга дээр үндэслэн ихэвчлэн доорх байдлаар дөрвөн ангилалд хуваадаг [11]. Бичил сав газруудын тектоник идэвхижлийг энэхүү ангиллаар тодорхойлсноор газар хөдлөл, газар хагарал аль бүсэд харьцангуй идэвхитэй байгааг таамаглах боломж бүрдэнэ.

№	Тектоник идэвхижил	IRAT индекс
1	Маш өндөр	1-1.5
2	Өндөр	1.5-2
3	Дунд	2-2.5
4	Бага	> 2.5

Судалгааны аргазүйн дутагдалтай тал

Энэ арга нь харьцангуй үнэлгээ бөгөөд туйлын үнэн хэмжилт биш юм. Өөрөөр хэлбэл тектоник хавтангийн хөгжилд маш олон хүчин зүйл (чулуулгийн төрөл, уур амьсгал, элэгдлийн хурд, хүний үйл ажиллагаа г.м) их бага хэмжээгээр нөлөөлж байдаг бол энэхүү аргазүйд голчлон авч үзсэн үзүүлэлт нь урсгал ус болон уул нуруудын муруйлтын хэлбэрийн морфометрийн индексүүд байна. Тиймээс энэхүү аргазүйгээр хийсэн судалгааны үр дүнг хээрийн судалгаа, GPS хэмжилт, сейсмийн судалгаа, бүтцийн геологи зэрэг аргуудтай хамтатган ашигладаж, нэмэлт дүгнэлт харьцуулалт өгснөөр судалгааны үр дүнг илүү нарийвчлалтай

Ашигласан материал

[1]	Odbaatar Ekhjargal, Bayanjargal Bumtsend, Renchinmyadag Tovuudorj, “Landform classification based on topographic position Index,” 2022.
[2]	Jorge Pedro Galve, Daniela Piacentini, Francesco Troiani, Marta Della Seta , “Stream Length-Gradient Index Mapping as a Tool for Landslides Identification,” Mathematics of Planet Earth, p. 343–346, 2013.
[3]	Daniela Piacentini, Francesco Troiani, Tommaso Servizi, Olivia Nesci, Francesco Veneri, “SLiX: A GIS Toolbox to Support Along-Stream Knickzones Detection through the Computation and Mapping of the Stream Length-Gradient (SL) Index,” MDPI:Geo-Information, б. 9, %1-ийн д.д2, 2020.
[4]	Sukru O. Karaca, Ismail A. Abir, Shuhab D. Khan, Erman Ozsayın, Kamil A. Qureshi, “Neotectonics of the Western Suleiman Fold Belt, Pakistan: Evidence for Bookshelf Faulting,” MDPI remote sensing, б. 13, %1-ийн д.д18, 2021.
[5]	Sudipa Sarkar, Biswajit Bera, “Tectonic and geomorphic drivers control the evolution of landforms in the Eastern Sub-Himalayan and Piedmont zone,” Results in Earth Sciences, б. 3, 2025.
[6]	Davide Baioni, “Analysis of Drainage Basin Asymmetry in the Ventena River, Northern Apennines (Central Italy),” International journal of earth and environmental sciences.
[7]	“TopoToolbox,” 21 November 2021. [Холбогдсон]. Available: https://topotoolbox.wordpress.com/2021/11/21/calculating-the-hypsometric-integral-using-topotoolbox/. [Нэвтэрсэн 8 May 2026].
[8]	Singh, O., Sarangi, A. & Sharma, M.C, “Hypsometric Integral Estimation Methods and its Relevance on Erosion Status of North-Western Lesser Himalayan Watersheds,” Water Resources Management, б. 22, p. 1545–1560, 2008.
[9]	Syed Amer Mahmood, Richard Gloaguen, “Appraisal of active tectonics in Hindu Kush: Insights from DEM derived geomorphic indices and drainage analysis,” Geoscience Frontiers, б. 3, %1-ийн д.д4, pp. 407-428, 2012.
[10]	Muhammad Luthfi Faturrakhman, Indra Sanjaya, Jamal Jamal, Dian Hari Saputro, Rully Setiawan, “Tectonic Geomorphology Analysis in Natural Hydrogen Exploration: A Case Study from Tanjung Api, Sulawesi,” Riset Geologi dan Pertambangan, б. 35, %1-ийн д.д1, pp. 407-428, 2012.
[11]	E Hidayat, D Muslim, Z Zakaria, H Permana, D A Wibowo, “Index active tectonic relative of Karangsambung geopark area, Central Java, Indonesia: assessment for developing geological disaster based areas,” Conf. Series: Earth and Environmental Science.
[12]	Shabnam Makrari, Gopal Sharma et al, “Assessment of the geomorphic indices in relation to tectonics along selected sectors of Borpani River Basin, Assam using Cartosat DEM data,” Geosystems and Geoenvironment, б. 1, %1-ийн д.д3, 2022.