Вэбсайтын цэс
Хэлний сонголт
avatar
М Баасанцог

Нийтэлсэн

  • 2026-02-10
  • 0

Салбарын Танилцуулга

Физик газарзүйн салбарын дарга
Эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх ажилтан
Газарзүйн ухааны доктор О.Мөнхдулам
Цахим шуудан: munkhdulamo@mas.ac.mn
Утас: 976-88553365
https://orcid.org/0000-0002-6004-7551
Эрдмийн зэрэг хамгаалсан улс, сургууль: 2023, Япон улс Нагояагийн их сургууль





Зорилго:

Монгол орны физик газарзүйн иж бүрэн судалгааг олон улсын түвшинд нийцүүлэн тогтмол явуулах, салбарын гадаад хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх,орчин үеийн шинэлэг аргазүйг нэвтрүүлэх, байгалийн бүс, бүслүүрүүдэд экосистемийн мониторинг судалгааны төв байгуулах, Монгол улсын урт, дунд хугацааны байгаль орчны бодлогын баримт бичгүүдийг хэрэгжүүлэхэд физик газарзүй, хүрээлэн буй орчны онолын болон практик судалгааны үр дүн, шинжлэх ухааны үндэслэлээр дэмжлэг үзүүлнэ.

Үйл ажиллагааны үндсэн чиглэл:

  • Физик газарзүйн цогцолбор судалгаа: Тодорхой бүс нутаг болон сав газрын хэмжээнд физик газарзүйн цогцолбор судалгаа хийх, байгалийн нөөц, баялагийг зохистой ашиглах, байгаль хамгаалах (улсын тусгай хамгаалалттай газар нутаг)-д чиглэсэн шинжлэх ухааны үндэслэл, зураглал;
  • Ландшафтын судалгаа: Ландшафтын бүтэц, бүрэлдэхүүн, төлөв байдал, ангилал, тархалтын зүй тогтол, зураглал;
  • Ландшафтын экологийн судалгаа: Ландшафтын ашиглалт, өөрчлөлт, доройтол, төлөвлөлт, ландшафт-нутаг дэвсгэрийн зохистой бүсчлэл, ландшафт-экологийн судалгаа, зураглал;
  • Геоморфологийн судалгаа: Хотгор гүдгэрийн үүсэл, хөгжил /эндоген, экзоген/, тархалт, морфогенетик шинж, газрын гадаргын нөхцөл, геодинамикийн (тектоник хагарал, үер, элсний нүүлт хөдөлгөөн) үзэгдэл, үйл явц, зураглал;
  • Палеогазарзүйн судалгаа: Эртний уур амьсгал, нуур, хурдас хуримтлал, агуй, газарзүйн түүхэн хөгжил, зураглал;
  • Хүрээлэн буй орчин, экосистемийн судалгаа: Хүрээлэн буй орчны төлөв байдал, байгалийн бүс, бүслүүрийн мониторинг, экосистемийн үйлчилгээний үнэ цэнэ, төлбөр тооцох судалгаа, зураглал

Түүхэн замнал

Физик газарзүйн судалгааны түүх нь 1924 онд Судар бичгийн хүрээлэнгийн бүрэлдэхүүнд “Газарзүйн кабинет” байгуулагдаж, ЗХУ-ын нэрт эрдэмтэн А.Д.Симуковоор ахлуулан судалгаа явуулснаар бичигдэж эхэлдэг. Үүнээс хойш уг кабинет нь 1962 онд ШУА-ын дэргэд Газарзүй-Цэвдэг судлалын хүрээлэн байгуулагдахад харъяалалд нь шилжиж анхны 4 тасгийн нэг “Физик газарзүйн тасаг” нэртэй болсноор уг салбарын түүх албан ёсоор эхэлж, Монгол улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, доктор Ж.Цэрэнсодномоор удирдуулан физик газарзүйн дагнасан судалгаа хийх гараагаа эхлүүлсэн байна. Тус тасаг байгуулагдсанаар манай орны газарзүйн шинжлэх ухааны хөгжлийн түүхэнд шинэ хуудсыг нээсэн бөгөөд тухайн салбараар шинэ шинэ чиглэл үүсэн хөгжиж, онолын тулгуур судалгааг далайцтай явуулах эрдэм шинжилгээ, туршилтын суурь бий болсон юм.

Салбараас төрсөн эрдэмтэд

  1. Цэгмид Ш. Хэнтийн уулархаг орны физик газарзүйн тодорхойлолт ба эртний мөстөл. ЗХУ, 1951
  2. Жигж С. Хэнтийн уулархаг орны геоморфологи. ЗХУ, 1972
  3. Цэрэнсодном Ж. Монгол орны нуур, түүний ач холбогдол. БНМАУ, 1972
  4. Бадарч Н, Монгол орны уур амьсгал. БНМАУ, 1972
  5. Нацаг Ж. Сэлэнгийн савын голуудын тууш зүсэлт ба гольдрол бүрэлдэн тогтох нь. ЗХУ, 1977
  6. Ломборинчен Р. Хангай, Хэнтийн уулархаг орны хотгор гүдгэрийг өөрчлөгч үйл явц. ЗХУ, 1989
  7. Санжмятав З. Хажуугийн урсац, хөрсний угаагдал үүсэж бүрэлдэх зүй тогтол, түүнийг зохицуулах арга зам. Монгол улс, 1993
  8. Цолмон П. Монгол орны гандуу нутгийн цөлжилт. Туркмен улс, 1994
  9. Сарантуяа Н. Гандуу нутгийн экосистемийн доройтлын үйл явцыг оношлох аргазүйн асуудал. ОХУ, 1994
  10. Батнасан Н. Говийн томоохон нууруудын усзүйн систем, усны горим, түүний хувьсал өөрчлөлт. Монгол улс, 1998
  11. Батсайхан Ч. Баруун Монголын хагарлуудын морфоструктурын судалгаа. Монгол улс, 1999
  12. Авирмэд Э. Монгол орны агуйн гарал үүсэл, тархалтын зүй тогтол. Монгол улс, 1999
  13. Даш Д. Их Нууруудын хотгорын  элсэн хуримтлалын ландшафтын  төлөв байдал, байгаль хамгааллын  асуудал. Монгол улс, 1999
  14. Оюунгэрэл Б. Монгол улсын тусгай хамгаалалттай газар нутгийн экологи-газарзүйн асуудал. Монгол улс, 2001
  15. Энхтайван Д. Монгол орны гандуу бүс нутгийн элсний нүүлт хөдөлгөөн, түүнээс хамгаалах арга. Монгол улс, 2001
  16. Түвшинжаргал Д. Өгий нуурын дулааны горим, нөөц. Монгол улс, 2001
  17. Ренчинмядаг Т. Монголын хойд хэсгийн ландшафтын бүтэц, ашиглалт, геоэкологийн үнэлгээ (Хараа голын жишээн дээр). ОХУ, 2012
  18. Мөнхдулам О. Тандан судалгааны өгөгдөл болон машин сургалтын техникүүдийг ашиглан Монгол орны газрын нөөцийн чадавхыг үнэлэх нь. Япон, 2023
  19. Нарангэрэл С. Geographical research on flood hazard estimation and hazard mapping in Mongolia. Япон, 2025

 

Хүний нөөц.

Физик газарзүйн салбар нь одоогоор эрдэм шинжилгээний 9 ажилтан албан хаагчтай үйл ажиллагаа явуулж байна. Үүнээс доктор (PhD) зэрэгтэй 2, магистр (MSc) зэрэгтэй 6, бакалаврын (BSc) зэрэгтэй 1 судлаачийн бүрэлдэхүүнтэй ажиллаж байна.

 

Хэрэгжсэн төсөл, хөтөлбөр

1948

Үндсэн гүйцэтгэгч: Ш.Цэгмид. “Комитет наук Монгольской Народной Республики, Кабинет географий. Географического отряда в Хэнтэйскую горную область МНР” сэдэвт ажил

1949

Үндсэн гүйцэтгэгч: Ш.Цэгмид. “Комитет наук Монгольской Народной Республики, Кабинет географий. Предварительний отчет географического отряда в Хэнтэйскую горную область в летний период”. сэдэвт ажил

1961

ШУА-ийн Байгалийн ухааны хүрээлэнгийн Газарзүйн тасаг. “Налайхын их уурхайн олон жилийн цэвдэг ул хөрс, уулын чулуулгийн төлөв байдалтай танилцсан тухай товч тайлан” сэдэвт ажил

1961

Үндсэн гүйцэтгэгч: Н.Бадарч. “Туул голын орчим, түүнд нөлөөлөх физик газарзүйн онцлогуудыг судлах шинжилгээний цаг уурын ажиглалт хийсэн товч тайлан” сэдэвт ажил

1961

Үндсэн гүйцэтгэгч: Ж.Цэрэнсодном “Туулын усны горимд нөлөөлөх физик газарзүйн ерөнхий онцлогууд” сэдэвт ажил

1963

Үндсэн гүйцэтгэгч: Н.Бадарч, Ш.Цэгмид, Ж.Цэрэнсодном, Д.Юмчмаа. “Хэнтий аймгийн нутагт 1962 онд явуулсан физик газарзүйн судалгааны тайлан” сэдэвт ажил

1975

Үндсэн гүйцэтгэгч: Р.Ломборинчен. “Институт географий и мерзлотоведения Академии наук Монгольской Народной Республики. Данные пески котловины Байн-нурин хотгор Баинхонгорского аймака” сэдэвт ажил

1972-1976

Үндсэн гүйцэтгэгч: З.Санжмятав. “Ойт хээрийн бүсэн дэхь физик газарзүйн иж бүрэн суурин судалгааны салбарт усзүйн горимыг 1972-1976 онд судалсан байдал” сэдэвт ажил

1978

Үндсэн гүйцэтгэгч: З.Санжмятав. “Ойт хээрийн суурин судалгааны салбарт 1977 онд хийсэн усзүйн судалгаа” сэдэвт ажил

1978

Үндсэн гүйцэтгэгч: Б.Авирмид, Ц.Сугар “Булган аймгийн Магсаржав САА-н нутагт Хантайн нурууны Баян голын ай савд явуулсан уур амьсгал, ус зүйн судалгаа” сэдэвт ажил

1978

Үндсэн гүйцэтгэгч: Ч.Дамдиндорж, Ц.Сугар, Б.Авирмид “Гурван түрүү станцын орчмын бичил уур амьсгалын онцлог” сэдэвт ажил

1978

Үндсэн гүйцэтгэгч: Ц.Мөнхцэцэг. “Монгол орны ойт хээрийн бүсэн дахь физик газарзүйн суурин судалгааны салбарт нарны цацрагийн ба дулааны балансын талаар хийсэн эрдэм шинжилгээ” сэдэвт ажил

1979

Үндсэн гүйцэтгэгч: Ц.Мөнхцэцэг. “Монгол орны нарны цацрагийн ба дулааны балансын талаар хийсэн эрдэм шинжилгээ” сэдэвт ажил

1979

Үндсэн гүйцэтгэгч: З.Санжмятав “Монгол орны ойт хээрийн бүсийн физик газарзүйн суурин судалгааны салбарт 1978-1979 онд усзүйн судалгааг явуулсан ажлын эрдэм шинжилгээ” сэдэвт ажил

1979

Үндсэн гүйцэтгэгч: Б.Авирмид, Ц.Сугар, Ж.Чингарьд, Б.Батхүү “Хантайн нурууны Баян голын ай савд 1978 оны зуны улиралд зохион явуулсан ус, уур амьсгалын судалгааны нэгдсэн тайлан” сэдэвт ажил.

1980

Үндсэн гүйцэтгэгч: Ж.Цэрэнсодном, Ц.Сугар. “Хангайн арын тэгш өндөрлөг болон Орхон-Сэлэнгийн бэсрэг уулс дахь нуурт 1976-1980 онуудад явуулсан эрдэм шинжилгээ” сэдэвт ажил

1980

Сэдвийн удирдагч: Ж.Нацаг “Хангай-Хэнтийн уулархаг орны хотгор гүдгэрийг бүрэлдүүлэгч орчин үеийн үйл явцыг 1976-1980 онд судалсан эрдэм шинжилгээ” сэдэвт ажил

1980

Үндсэн гүйцэтгэгч: Ч. Мөнхцэцэг “Монгол орны ойт хээр, хээрийн бүсийн физик газарзүйн суурин судалгааны салбарт нарны цацрагийн ба дулааны балансын элементүүдийн үндсэн онцлогийг илрүүлэх дэд сэдэв (1976-1980)” сэдэвт ажил

1980

Сэдвийн удирдагч: Ж.Нацаг. “Төв аймгийн Баян сумын нутагт /L-48-23,24,35,36,48; L-49-25,37/ явуулсан геоморфологийн судалгаа” сэдэвт ажил

1980

Үндсэн гүйцэтгэгч: З.Санжмятав. “Ойт хээрийн бүсийн суурин судалгааны салбарт усзүйн судалгааг 1972-1980 онд явуулсан эрдэм шинжилгээний ажил” сэдэвт ажил

1984

Сэдвийн удирдагч: Ж.Нацаг (Ph.D). “Агаар, сансрын мэдээллийг БНМАУ-ын ландшафтын зураг зохиоход ашиглах аргазүй боловсруулах” дэд сэдэвт ажил

1985

Үндсэн гүйцэтгэгч: Тү.Баасан. “Монгол орны элсний ургамал” сэдэвт ажил

1981-1985

Сэдвийн удирдагч: Ж.Цэрэнсодном (Ph.D). “БНМАУ-ын усны балансын материалыг нэгтгэн дүгнэх” (1981-1985) сэдэвт ажил.

1981-1985

Сэдвийн удирдагч: Ж.Нацаг (Ph.D). “БНМАУ-ын говийн хэсгийн салхины гаралт элсний тархалт, морфологи хэв шинж” дэд сэдэвт ажил

1984-1985

Сэдвийн удирдагч: Ж.Нацаг (Ph.D) “Агаар сансрын мэдээллийг ашиглан БНМАУ-ын ландшафтын зураг зохиох аргазүй боловсруулах” дэд сэдэвт ажил

1986

Үндсэн гүйцэтгэгч: Ж.Цэрэнсодном, З.Санжмятав, О.Цэрэв, Н.Батнасан. “Увс нуур болон өрнөдийн нууруудад 1986 оны зун судалгаа шинжилгээ хийсэн экспедицийн ажил” сэдэвт ажил

1986

Үндсэн гүйцэтгэгч: Ж.Цэрэнсодном, Ц. Сугар. “Умард говийн усны нөөцийг нэгдмэлээр ашиглах, хамгаалах ерөнхий схемийн “нуур” тодорхойлолт” сэдэвт ажил

1986

Сэдвийн удирдагч: Н.Лонжид. “Архангай, Хөвсгөл аймгийн нутагт 1986 оны намар геотермийн хэмжилт” сэдэвт ажил

1987

Үндсэн гүйцэтгэгч: Тү.Баасан. “Монгол орны салхин гаралт элс” сэдэвт ажил

1988

Сэдвийн удирдагч: Б.Авирмид. “Сэлэнгэ аймгийн Цагаан толгой САА-н усалгаатай тариалангийн талбайд хийсэн бичил уур амьсгалын 1986-1988 оны эрдэм шинжилгээ судалгаа” сэдэвт ажил

1988

Сэдвийн удирдагч: Н.Лонжид. “Хангай-Хөвсгөлийн уулархаг нутагт цэвдэгт үзэгдлийг судалсан тухай урьдчилсан тайлан” сэдэвт ажил

1988

Үндсэн гүйцэтгэгч: Д.Даш, Б.Авирмид, О.Сүхбаатар, Э.Авирмэд, Ж.Билэгсайхан, Д.Энхбаяр “Газрын өрхөд аялсан экспедицийн тайлан” судалгааны ажил

1988

Үндсэн гүйцэтгэгч: Б.Авирмид, Э.Авирмэд, Д.Даш, О.Сүхбаатар, П.Цолмон, Д.Энхбаяр “Сөөгтийн агуй экспедицийн тайлан” судалгааны ажил

1989

Сэдвийн удирдагч: Т.Баасан ЭШТА. “Ус цэвэрлэгээнд эх орны шүүгүүр материал /элсийг/ ашиглах нь” сэдэвт ажил.

1996-1998

Сэдвийн удирдагч: Д.Доржготов (Acad.). “Монгол орны газарзүйн системийн нэгдсэн үнэлгээ (Монгол орны ландшафт-экологийн зарим асуудлууд)” сэдэвт ажил

1999-2001

Сэдвийн удирдагч: Д.Түвшинжаргал (Ph.D). “Монгол орны газарзүйн бүсчилсэн судалгаа: (Хангай-Хөвсгөлийн уулархаг нутгийн байгалийн нөхцөл)” сэдэвт суурь судалгааны төсөл

2002-2004

Сэдвийн удирдагч: Ш.Цэгмид (Acad.). “Хөвсгөлийн баруун хэсгийн физик газарзүйн региональ судалгаа” сэдэвт суурь судалгааны төсөл

2005-2007

Сэдвийн удирдагч: Д.Энхтайван (Ph.D). “Туул, Хараа, Ерөө голуудын сав нутгийн ландшафтын бүтэц, өөрчлөлт” сэдэвт суурь судалгааны төсөл

2008-2010

Сэдвийн удирдагч: Д.Энхтайван(Ph.D). “Хангайн өмнөх голуудын сав нутгийг зохистой ашиглах газарзүйн үндэслэл” сэдэвт суурь судалгааны төсөл

2011-2013

Сэдвийн удирдагч: Д.Доржготов (Acad.). “Монгол орны төв бүсийн нийгэм-эдийн засаг, физик газарзүйн иж бүрэн тодорхойлолт, мэдээллийн сан” сэдэвт суурь судалгааны төсөл

2014-2016

Төслийн удирдагч: Д.Энхтайван (Ph.D). “Ландшафтын бүтэц, өөрчлөлт, төлөвлөлт, зохистой бүсчлэл (Монгол орны зүүн бүсийн жишээн дээр)” сэдэвт суурь судалгааны төсөл

2017-2019

Төслийн удирдагч: Э.Авирмэд (Ph.D). “Монгол орны байгалийн бүсүүдийн ландшафтын экологийн чадавхийн үнэлгээ” сэдэвт суурь судалгааны төсөл

2018-2021

Төслийн удирдагч: Б.Оюунгэрэл (Sc.D). “Хөвсгөл нуурын БЦГ-ын экосистемийн үнэ цэнийг тодорхойлох, экосистемийн үйлчилгээний төлбөр (PES)-ийг тооцох”   сэдэвт  захиалгат ажил

2022

Төслийн удирдагч: С.Нарангэрэл (M.Sc) “Байдраг голын сав нутгийн ландшафт дахь экологийн чадавхийн үнэлгээ ба цаашид зохистой ашиглах хамгаалах үндэслэлсэдэвт захиалгат ажил

2022–2024

Төслийн удирдагч: Т.Рэнчинмядаг (Ph.D) “Экосистемийн үйлчилгээний үнэ цэнийн тооцоонд үндэслэн Буйр, Хяргас нуурын аялал жуулчлалын нөөц, даацыг үнэлэх” захиалгат ажил

2022–2024

Төслийн удирдагч: Т.Рэнчинмядаг (Ph.D)  “Монгол орны баруун бүсийн ландшафт, геоморфологийн нэгдсэн судалгаа, мэдээллийн сан” суурь судалгааны төсөл

 

Эрдэм шинжилгээ судалгааны үр дүн

  1. Цэрэнсодном Ж. Монгол орны нуурын каталог /цэс/. (2000 он)

Тус бүтээл нь агуулгын хувьд Нэгдүгээр бүлэг. Нуурын тухай товч өгүүлэх нь, Хоёрдугаар бүлэг. Монгол орны 0.1км2-аас дээш талбайтай нуурын газарзүйн тархалтын нэгдсэн үзүүлэлт, Гуравдугаар бүлэг. Монгол орны 0.5км2-аас дээш талбайтай нуурын каталоги цэс, Дөрөвдүгээр бүлэг. Монгол орны 0.5км2-аас дээш талбайтай нуур бүрийн товч тайлбар тодорхойлолт гэсэн агуулгын хүрээнд бичигдсэн. Бүтээлд нууруудыг талбайн хэмжээгээр маш жижиг (0.1-1.0 км2), жижиг (1.1-5.0 км2), жижгэвтэр (5.1-10.0 км2)  , бага (10.1-20.0 км2), багавтар (20.1-50.0 км2), бэсрэг (50.1-100.0 км2), томоохон (100.0-500.0 км2), том (500.1-1000.0 км2), их (1000 км2-аас дээш) гэж ангилан тухайн үед бүртгэгдээд байсан бүх нуурыг буюу 3060 нуурыг аймаг тус бүрээр ялган оруулсан байна.

 

  1. Даш Д. Их Нууруудын хотгорын элсэн хуримтлалын ландшафт, байгаль хамгааллын асуудал. (2001 он)

Нэг. Нууруудын хотгорын элс бүхий нутгийн байгалийн нөхцлийн тодорхойлолт, Хоёр. Элсэн хуримтлалын ландшафтын төлөв байдал, Гурав. Элсэн хуримтлалын ландшафтын зохистой ашиглах, хамгаалах асуудал гэсэн гурван бүлгийн хүрээнд их нууруудын хотгорын ландшафтын үндсэн хэв шинж, тэдгээрийн орон зай, нутаг дэвсгэрийн ялгаа, тархалтын зүй тогтолыг илрүүлэхийн хамт Их нууруудын хотгорт тархсан томоохон элсэн хуримтлалуудыг ландшафтын үүднээс нарийвчлан судалж дотоод ялгааг тодорхойлж зураглан, улмаар элсэн хуримтлал бүхий ландшафтыг зохистой ашиглах, хамгаалах, асуудлыг цогцолбороор нь авч үзсэн судалгааны ажил юм. Их нууруудын хотгорт өндөр уул, дундаж уул, нам уул, ухаа гүвээт тал, уулс хоорондын тал гэсэн ландшафтын таван ангийн хүрээнд ян сарьдаг, уулын нуга, нугат хээр, уулын хээр, хуурай хээр, цөлжүү хээр, заримдаг цөл, цөлийн ландшафтууд бүслэг байдлаар тархаснаас гадна нуга, хужир, мараа, элсэн хуримтлалын ландшафтууд нэгэн адил тархсан гэж дүгнэжээ.

  1. Цэгмид Ш. Манай дэлхий: Газарзүйн товч лавлах. Еврази тив. (2001 он)

Тус бүтээлд Монгол улстай дипломат харилцаатай улсуудын жагсаалт болон дипломат харилцаа тогтоосон огноогоор жагсаан бичжээ. Мөн Ази тивийн 47 улс орон, Европ тивийн 44 улс орны байгаль, нийгэм, эдийн засгийн талаар гол мэдээллүүдийг өгч, хоёр тив дээр орших хот суурин, уул нуруу, нам доор газар, арал, хойг, гол мөрөн, нуур, цөл газар, булан, хоолой зэрэг газарзүйн элементүүдийг их багагүй бүгдийг нэрлэн тоочих боломжгүй хэдий ч дээрх улс орнуудын томоохон хот суурин, байгалийн элементүүдийг орхигдуулалгүй нэрлэж тодорхойлсон нь өнөөгийн даяаршиж буй гараг ертөнцийг танин мэдэхэд үнэхээрийн үр өгөөжтэй, үнэ цэнтэй ажил болсон юм. Улс орнуудын хувьд 100 000 дээш хүн амтай хотуудыг сонгон тус лавлах бичигт оруулсан хэдий ч зарим улс орны нийслэл болон томоохон хотууд дээрх тоонд хүрэхгүй, мөн цөөн хүн амтай хэдий ч нэрд гарсан, түүхэн хотуудыг орхигдуулаагүй байна.

  1. Даш Д. Монгол орны физик газарзүйн судалгааны тойм: Физик газарзүйн салбар 40 жилд. (2002 он)

ШУА-ийн Газарзүйн хүрээлэнгийн Физик газарзүйн салбар (тухайн үеийн нэрээр)- ын 40 жилийн ойд зориулан хэвлэгдсэн тус бүтээл нь Физик газарзүйн салбарын түүхэн замнал, Физик газарзүйн салбарт ажиллагсдын тухай, Физик газарзүйн салбарт ажиллагсдын бүтээлээс гэсэн агуулгын хүрээнд бичигджээ. Бүтээл Физик газарзүйн салбарын үүсэл, хөгжил, түүхэн замнал болон 1962-2002 оны хооронд салбараас төрөн гарсан эрдэмтэд болон ахмад эрдэм шинжилгээний ажилтнуудын намтар, түүхийг товч агуулсан бөгөөд дээрх хугацаанд эрдэмтэдийн явуулсан судалгааны чиглэл, эрдэм шинжилгээ, үйлдвэр практикт шилжүүлсэн ажлууд болон туурвисан ном, нэгэн сэдэвт бүтээл, эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, илтгэлийн жагсаалтийг товч дурдсан бүтээл юм.

  1. Даш Д. (Эмхт.). Монгол орны газарзүйн зарим асуудлууд (Академич Ш.Цэгмидийн бүтээлээс). (2002 он)

Тус бүтээл нь газарзүйн шинжлэх ухааныг үндэслэгч Ш.Цэгмидийн намтар, судалгаа шинжилгээний ажил, эрдэм шинжилгээний бүтээлийн талаар өгүүлэх бөгөөд агуулгын хувьд Тэргүүн хэсэгт: Академич Ш.Цэгмидийн амьдрал, үйл ажиллагаа, /Намтар, Газарзүйн шинжлэх ухаанд оруулсан хувь нэмэр, Физик газарзүйн сурах бичиг болон түүний бүтээлд өгсөн зарим үнэлгээ/ гэсэн агуулгын хүрээнд бичигдсэн бол, Дэд хэсэгт: Академич Ш.Цэгмидийн туурвисан бүтээлээс хэсэгт /Газарзүйн шинжлэх ухааны хөгжлийн асуудалд, Геоморфологи, палео-газарзүйн, Физик газарзүйн мужлал, ландшафт судлал, Экологи ба байгаль ашиглалт/ гэсэн бүлгүүдээс бүрдэнэ. Мөн бүтээлийн төгсгөл хэсэг Академич Ш.Цэгмидийн эрдэм шинжилгээний нэгэн сэдэвт болон хамтран хэвлүүлсэн ном, өгүүллийн жагсаатыг хавсаргасан байна.

  1. Баасан Тү. Монгол орны элс. (2003 он)

Монгол орны элс хэмээх энэхүү бүтээл нь Нэгдүгээр бүлэгт:  Элсэн тарамцагуудын үүсэл, гадаргын хэлбэр дүрсийн бүрэлдэлт, Монгол орны салхин гаралт (сэвшээгдмэл) элсний элэгдэл-хуримтлалын хотгор гүдгэрийн хэлбэрийн ангилал, Салхин гаралт элсний хотгор гүдгэрийн эерэг хэлбэр, Салхин гаралт элсний хотгор гүдгэрийн сөрөг хэлбэр; Хоёрдугаар бүлэгт:  Салхин гаралт элсний элсний тархалт, талбай, мужлал, Говийн хэсгийн салхин гаралт элсний тархалтын район ба дэд районууд; Гуравдугаар бүлэгт: Салхин гаралт элсний элсний зарим шинж чанар; Дөрөвдүгээр бүлэгт: Элсний ургамал; Тавдугаар бүлэгт: Элсний аж ахуйн ач холбогдол, Элсний нүүлт хөдөлгөөн,учруулж буй хор хохирол; Зургаадугаар бүлэгт: Хөдөлгөөнт элсийг бэхжүүлэх арга зам (механик, биологийн, химийн) гэсэн агуулгын хүрээнд бичигджээ. Тус бүтээл нь 1991 онд хэвлэгдсэн Монгол орны элс: Салхин гаралт элс бүтээлийн нэмж засварласан хоёр дахь хэвлэл бөгөөд тус бүтээл нь говь, цөлийн төдийгүй Монгол орны хэмжээнд хийгдсэн элсний судалгааны цор ганц шинжлэх ухааны эх үүсвэр гэж хэлж болохуйц бүтээл юм.

  1. Цэгмид Ш. Газарзүйн шинжлэх ухаан Монголд. (2003 он)

ШУА-ийн Газарзүйн хүрээлэн (тухайн үеийн нэрээр)-ийн 40 жилийн ойд зориулан хэвлэгдсэн тус бүтээл нь 1924 онд судар бичгийн хүрээлэн байгуулагдсан тэр цагаас эхлэн Монгол оронд хийгдсэн гадны судлаачдын судалгаа тэр тусмаа ЗХУ (тухайн үеийн нэрээр)-ын эрдэмтэдийн явуулсан судалгаа, тэдгээрийн судалгааны ач холбогдол болон энэ хооронд үндэсний газарзүйчдийн бүрэлдсэн үе буюу Монгол улсад орчин цагийн шинжлэх ухаан үндэс суурийг тавьсан газарзүйч эрдэмтдийн судалгааны чиглэл, судалгааны онцлох үр дүнгүүд, туурвисан ном бүтээл, тэдгээрийн шинжлэх ухааны утга агуулгыг товчлон эмхэтгэсэн бүтээл юм. Уг бүтээл нь Физик газарзүйн салбарын судалгаа, нийгэм-эдийн засгийн газарзүйн салбарын судалгаа, нийгэм-эдийн засгийн газарзүйн салбарын бусад судалгаа гэсэн бүлгийн хүрээнд Монгол оронд хийгдсэн бүхий л судалгаа, судлаачдын талаар товч, тодорхой мэдээллийг агуулна.

  1. Baasan Tudev. Aeolian sands of Mongolia. (2004 он)

Энэхүү бүтээл нь 2003 онд хэвлэгдсэн “Монгол орны элс” бүтээлийн орчуулгын хувилбар бөгөөд номын орчуулгыг Цолмонгийн Сэлэнгэ гүйцэтгэжээ. Зохиогч нэгэн ярилцлагадаа “...Америкийн хэдэн судлаачид элс болон салхиар сэвшээгдсэн материалын тараар 1646-2012 оны хооронд буюу сүүлийн 360 гаруй жилд бичигдсэн бүх номнуудыг шүүж үзээд аль нь сайн бүтээл болохыг шалгаруулахаар болтол энэ чиглэлээр хийгдсэн маш олон бүтээл байсан тул 4 шалгуур үзүүлэлт тавиад тус шалгуур үзүүлэлтүүд (элс гэж юуг хэлэх вэ буюу элсийг зөв тодорхойлолсон эсэх, хими, физикийн найрлагыг зөв тодорхойлсон эсэх, элсний хор хөнөөл, элсний ашиг тус)-ийг бүрэн хангасан бүтээлийг шалгаруулахад миний ном шалгарсан юм билээ...” гэж өөрийн бүтээлийн талаар дурсан ярьсан байдаг.

  1. Оюунгэрэл Б. Монгол Улсын тусгай хамгаалалттай газар нутаг. (2004 он)

Тус бүтээл нь агуулгын хувьд Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай тодорхойлолт, Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн Олон улсын ангилал, Монгол улсын тусгай хамгаалалттай газар нутгийн ангилал, Газар нутгийг дархлан хамгаалж ирсэн түүхийн тойм, Тусгай хамгаалалттай газар нутгийг судалсан байдал, Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн орон зайн сүлжээ үүсэх онол, арга зүйн асуудлууд, Тусгай хамгаалалттай газар нутагт явуулах эрдэм шинжилгээ-судалгааны ажил, Тусгай хамгаалалттай газарт явуулах аялал жуучлал, Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн зохистой сүлжээний өнөөгийн байдал, хэтийн төлөв, Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн Олон улсын хамтын ажиллагаа, Тусгай хамгаалалттай газруудын товч тодорхойлолт, Дархан цаазат газрууд, Байгалийн цогцолборт газрууд, Байгалийн нөөц газрууд, Дурсгалт газрууд, Хил дамнасан тусгай хамгаалалттай газрууд, Дэлхийн өвд орсон газрууд, Олон улсын ач холбогдол бүхий ус намгархаг газар, ялангуяа усны шувууд олноор амьдардаг орчны тухай "Рамсарын конвенцид орсон газрууд, Шинээр тусгай хамгаалалтад авах газрууд гэсэн бүлгүүдийн хүрээнд бичигдсэн.

  1. Баасан Тү. Чингисийн далан гэж юу вэ?. (2006 он)

Ховд, Өмнөговь, Хэнтий, Дорнод, Сүхбаатар, Төв, Өвөрхангай аймгуудын нутгаар олон арван километр урт үргэлжилсэн эртний суваг, далан, хэрмийн ул мөр, үлдэц одоо болтол тод хадгалагдан, физик газарзүйн болон байрзүйн зурагт "Чингисийн далан” гэж тэмдэглэгдсээр иржээ. Эртний тэдгээр байгууламжийг нутгийн ардууд Сартуулын суваг, Сарагтайн шуудуу, хэрмэн зам, Чингисийн хэрэм, гүнжийн зам, Илжгэн чихт хааны хэрэм гэх зэргээр нэрлэж гарал үүсэлтэй нь янз бүрийн домог ярьдаг боловч чухам аль үед, ямар зорилгоор, хэн хийсэн, яагаад орхигдож мартагдсаныг тусгайлан щалгаж нэгэн мөр болгон тодорхой бичсэн зүйлгүй шахам, битүүлэг өнөө хүрчээ. Иймд энэхүү номоор, "Чингисийн далан" гэх байгууламжуудын газарзүйн байршилыг нарийвчлан тогтоож, чухам аль үед, ямар зорилгоор, хэн бүтээсэн, яагаад орхигдож мартагдах болсоныг, тус байгууламжийг хэсэгчлэн сэргээж аялал жуулчлал, тариалангийн усалгаа, цөлжилттэй тэмцэх зэрэгт ашиглах боломжтой эсэхийг, олон улсын хамтын ажиллагаагаар, олон талаас нь иж бүрнээр судлан тогтоож хариулт өгөхийг уриалан дуудсан бүтээл болжээ.

  1. Баасан Тү. Баянхонгор аймгийн газар усны нэрийн бага нэвтэрхий толь. (2006 он)

Баянхонгор аймгийн газар усны нэрийн бага нэвтэрхий толь бүтээлд байгаль дэлхийн үзэсгэлэн бүхэн бүрдсэн Баянхонгор нутгийн газарзүйн оршилт, нутаг дэвсгэрийн товч тодорхойлолт, Баянхонгор аймгийн газар усны нэр зүй, аймгийн газар усны нэрийн бага толь, аймаг байгуулагдахаас өмнөх үеийн нийгмийн байдлын товч түүх, аймаг байгуулагдсан түүх зэрэг Баянхонгор аймгийн нутаг дэвсгэрийн дунд масштабын байрзүйн зурагт тусгагдсан уур нуруу, гол мөрөн, булаг шанд, нуур-цөөрөм, ай сав, хөндий-хоолой, ой мод, агуй, говь талууд зэрэг байгалийн элементүүдийг болон хүний хүчин зүйлээр бий болсон эртний хотуудын туурь, балгас, булш хэрэгсүүр, хот суурин гэх мэт газарзүйн обьектуудыг хамруулан газар усны  3000 шахам нэрийг жагсаан бичжээ.

  1. Баасан Тү. Монголын эрхэм дээд богд уулс. (2008 он)

Монгол эх орныхоо хамгийн эрхэм Богд нэртэй уулсын тухай мэдэх хүсэлтэй, уулын спорт, аялал жуулчлалд дуртай хэн бүхэнд зориулсан тус номонд манай улсын хэмжээнд байгаа бүх Богд нэртэй уулсыг өндрийн хэмжээгээр нь ангилж, амьтан ургамлын аймаг, уртраг өргөрөг, фото зураг болон холбоотой бусад мэдээллүүдээр баяжуулж өгсөн байна. Эл номонд Монгол улсын нутаг дэвсгэрт орших "Богд" өргөмжит нэртэй 89 уулнаас гадна, мөн "Богд" өргөмжит нэр бүхий цав толгод, даваа хөтөл, хөндий хоолой, гол горхи, булаг шанд зэрэг нийт 100 гаруй тооны уул усыг багтаан бичжээ. Богд нэртэй уул усны "Нэвтэрхий толь" гэж нэрлэж болох энэ суурь бүтээлд Богд уулсын оргилын оройн цэгийг газарзүйн болон тэгш өнцөгт солбилцолоор нарийвчлан тодорхойлж, үнэмлэхүй ба харьцангуй өндийг нягтлан шалгаж, GPS-ийн хэмжилтээр баталгаажуулсны зэрэгцээ Богд уул тус бүрийн сансрын, байрзүйн, дүүргийн геологийн зураг, их төлөв зохиогчийн өөрийнх нь авсан олон сайхан фото болон гар зургаар баяжуулсан нь илүү сонирхолтой, өргөн олон уншигчдын оюун санааг татахуйц болжээ.

  1. Авирмэд Э. Монгол орны агуй. (2008 он)

Тус бүтээлийн редактораар Академич Ш.Цэгмид, П.Цолмон нар ажилласан бөгөөд бүтээл нь дараах агуулгын хүрээнд Агуйн судалгааны тойм, Монгол орны агуйн гарал үүслийн хүчин зүйлс, Монгол орны агуйн ангилал, Монгол орны агуйн бүтэц, Монгол орны агуйн газар зүйн тархалт, Монгол орны нөөцийг ашиглах, хамгаалах асуудал гэсэн бүлгүүдийг багтаан бичигджээ. Судлаач уг бүтээлдээ Монгол оронд хийсэн агуйн судалгааны тойм, агуй үүсэн бий болоход гол хүчин зүйл болох геологийн тогтоц, эрдэс чулуулгийн тархалтын зүй тогтол, уур амьсгалын нөхцөл, байгалийн бусад хүчин зүйлс, газрын доорх хөндийн ангилалд тулгуурлан гарал үүслээр нь карстын, элэгдэл эвдрэлийн, галт уулын гаралтай агуй гэж ангилан, агуйг үүсгэдэг хурдас чулуулаг, агуйн тархалтын онцлогтой уялдуулан 6 район, 5 дэд район бүхий агуйн тархалтын мужлалт үйлдэн томоохон агуйнуудыг тодорхойлон бичсэнээс гадна агуйн нөөц баялаг, агуйн рекреацийн нөөцийн үнэлгээг хийж агуйг хамгаалах, агуйн аялал жуулчлалын хөгжүүлэх асуудлыг тусгажээ.

  1. Баасан Тү. Монголын говь. (2010 он)

Манай орны говь, говийн бүсийн байгалийн ерөнхий төрх, Монгол орны говь, цөлийн хэв шинж, Манай оронд хэдэн говь бий тухай, говиудыг аймгаар нь ялгасан жагсаалт, говиудын газарзүйн товч тодорхойлолт, цөлжилтийг үнэлэх, гандуу нутгийг хамгаалах аргууд зэрэг эх орны маана үзэсгэлэнт сайхан говь нутгийн талаарх дэлгэрэнгүй бүтээл юм. Монгол улсын хэмжээнд орших бүх говиудыг жагсаан нэг бүрчлэн аль аймгийн аль суманд орших зэргээр газарзүйн байршилаар нь хийгээд аймаг тус бүрт оршин байх говь нэртэй газруудыг тогтоон судалж улмаар, Дундговь аймагт 94 говь, Дорноговь аймагт 93 говь, Сүхбаатар аймагт 70 говь, Дорнод аймагт 29 говь, ГовьАлтай аймагт 21 говь, Ховд аймагт 8 говь, Хэнтий аймагт 8 говь, Баянхонгор аймагт 5 говь, Баян-Өлгий аймагт 5 говь, Увс аймагт 3 говь, Өвөрхангай аймагт 3 говь, Төв аймагт 2 говь байна гээд нийтдээ Монгол орны хэмжээнд 341 говийг тэмдэглэн газарзүй, байгаль цаг уурын хувьд ямар ямар бүсэд байрлах болон говийн хэмжээ, ургах ургамал, амьдрах араатан жигүүртэнг хүртэл товч танилцуулсан бүтээл билээ.

  1. Оюунгэрэл Б. Особо охраняемые природные территорий Монголии. (2011 он)

Тус номонд Монгол улсын тусгай хамгаалалттай газар нутгийн үндсэн асуудлууд, тухайлбал тусгай хамгаалалттай газар нутгийн ангилал, ангиллыг оновчтой болгох, өнөөгийн байдал, хөгжлийн хэтийн төлөвийг тусгасан болно. Монгол Улсын Засгийн газраас байгаль хамгаалах, тусгай хамгаалалттай газар нутгийн сүлжээг хөгжүүлэх чиглэлийг тогтоож, нийт нутаг дэвсгэрийн 30 хүртэлх хувийг тусгай хамгаалалтад авах зорилт тавьсан бөгөөд 2011 оны байдлаар улсын хэмжээнд 25.3 сая га буюу Монгол улсын нийт нутаг дэвсгэрийн 16.05 хувийг эзэлдэг 73 тусгай хамгаалалттай газар  нутгийн хамгаалалтанд авсан байна. Хил дамнасан тусгай хамгаалалттай газар нутгийг үндэслэл болгоход онцгой анхаарал хандуулж Оросын холбооны улс-Бүгд найрамдах хятад ард улс-Монгол улсын хил дамнасан олон улсын “Монгол Дагуурын” дархан цаазат газар байгуулсан мөн "Увс нуурын сав газрын ТХГН"-ыг дэлхийн өвд бүртгүүлсэн. Цаашид ОХУ-тай хамтран 5 тусгай хамгаалалттай газар, Алтайд дөрвөн талт (Орос, Монгол, Казахстан, Хятад) нэг, БНХАУ-тай хамтран 5 тусгай хамгаалалттай газар нутгийг нэмж байгуулахаар төлөвлөсөн талаар тус бүтээл дурдсан байна.

 

  1. Авирмэд Э. Талын агуй. (2011 он)

Тус бүтээлийн ерөнхий редактораар М.Идэрбат ажилласан бөгөөд ном нь дараах агуулгын хүрээнд Нэгдүгээр бүлэг. Талын агуйн судалгааны түүх, Хоёрдугаар бүлэг. Талын агуйн үүсэл хөгжил, Гуравдугааг бүлэг. Талын агуйн ландшафт, Дөрөвдүгээр бүлэг. Талын агуйн рекреацын нөөц, Тавдугаар бүлэг. Талын агуйн хамгаалалт, бэхэлгээ, зөвлөмж, журам, Зургаадугаар бүлэг. Талын агуй орчмын байгалийн үзэсгэлэнт газрууд гэсэн бүлгүүдийг хамран бичигджээ. Бүтээлийн зарим дүгнэлтүүдээс товч дурдвал Талын агуй нь гаднаас орж ирсэн хур бороо, хаврын шар усны үерийн усаар агуйд нэвтэрч жилд 21см-ээр нэмэгдэж улмаар 6.5 жилийн дараа агуйн амны хонхор усаар дүүрнэ. Агуйн тааз, хана зэрэг чулуулгийн завсраар ус орж хөлдсөөр ан цавыг улам нэмэгдүүлж энэ нь улмаар агуйн таазыг цөмрөл нуралд хүргэх аюул нэмэгдсээр байна гэж дүгнээд агуйн хананд тулгуур баганаар бэхлэх, гаднаас орж ирэх үерийн усыг тогтоох зорилгоор хамгаалалтын далан барих зэрэг зөвлөмжийг өгсөн бөгөөд тус бүтээл хэвлэгдсэнээс даруй арав орчим жилийн дараа судлаач талын агуйг сэргээн засварлаж ажлын хэсгийг ахлан хамгаалалтын далан, тулгуур багана, гадна тохижилтын ажил зэргийг хийж гүйцэтгэсэн нь шинжлэх ухааны суурь судалгаа практик үр дүнд хүрсэн нэгэн тод жишээ юм.

  1. Авирмэд Э. Агуй. (2013 он)

Тус бүтээлийг О.Төмөртогоо, Э.Батсайхан нар редакторласан бөгөөд бүтээл нь агуйн хурдас  чулуулгийн  судалгааны чиглэлээр зохиогчдын явуулсан олон жилийн судалгааны ажлын дүнг багтаасан нийт найман бүлгээс бүрдэх бөгөөд Нэг. Агуйн тухай ойлголт, Хоёр. Агуйн үүсэл ба хөгжил, Гурав. Агуйн бүрэлдэл, Дөрөв. Агуйн хурдас, Тав. Агуйн ангилал, Зургаа. Агуйн газар зүйн мужлалт, Долоо. Газрын доорх ландшафт, Найм. Агуйн ач холбогдолын тухай дэлгэрэнгүй тусгасан байна. Зохиогч  агуй болон түүний  доторх бүрэлдэлийн тухай  өөрийн сүүлийн 20 гаруй жилийн  агуйн судалгааны материалд тулгуурлан бичжээ. Зохиогч номондоо Монгол орны агуйд бүрэлдэн бий болсон агуйн бүрэлдэлүүдийг дэлхийн зарим агуйд бүрэлдэн бий болсон агуйн бүрэлдэлтэй харьцуулан  судалж унжуу, ургуу бана, агуйн шүр, хөшигөн бана, гахайн махан бана, арганит, агуйн эрдэнэ шиш, гипсэн цэцэг,бамбай, тавцан чулуу, мушгиас, чулуун цэцэг, чулуун хүрхрээ зэрэг 30-аад хурдас чулуулгийг олж бүртгэн оруулжээ.

  1. Авирмэд Э. Монголын агуй. (2020)

Бүтээлийн ерөнхий редакторааар Д.Доржнамжаа, Э.Батсайхан нар ажиллажээ. Судлаач сүүлийн 40 орчим жилийн хугацаанд өөрийн хийсэн агуйн судалгааны материалд тулгуурлан бичсэн бүтээл юм. Олон улсын агуй судлалын холбоотой хамтран агуйн судалгааны олон экспедицийг зохион байгуулсаны дүнд өнөөдрийн байдлаар 335 агуйг судалжээ. “Монголын агуй” ном нь үндсэн долоон бүлэг 35 дэд бүлгээс бүрдэнэ. Номын Нэгдүгээр бүлэгт олон улсын агуйн судалгааны өнөөгийн түвшин болон Монгол оронд хийсэн агуйн судалгааны тоймыг нэгтгэн оруулсан, Хоёрдугаар бүлэгт Монгол орны агуй үүсэн бий болоход гол хүчин зүйл болох геологийн тогтоц, эрдэс чулуулгийн тархалтын зүй тогтол, уур амьсгалын нөхцөл, байгалийн бусад хүчин зүйлийг нилээд дэлгэрэнгүй оруулсан, Гуравдугаар  бүлэгт Монгол орны агуйн ландшафт, агуйн морфологи, уур амьсгал, ус зүй, шим ертөнцийн тухай, Дөрөвдүгээр бүлэгт Монгол орны агуйн бүрэлдэлүүд, агуйд дусаж үүссэн болон ургаж үүссэн бүрэлдэл, ауйн мөсөн болон кристалл бүрэлдэл, агуй гарлын хурдас, агуйн хурдасны насны тухай дэлгэрэнгүй, Тавдугаар бүлэгт Газрын доорх хөндийн ангилалд тулгуурлан Монгол орны байгалийн гаралтай агуйнуудыг гарал үүслээр нь карстын, элэгдэл эвдрэлийн, суффозын, галт уулын гаралтай агуй, хэв шинжээр нь босоо, хэвтээ, налуу, хосолмол гэсэн агуйн ангилал. Зургаадугаар бүлэгт Монгол орны агуйн газарзүйн тархалтын онцлогтой уялдуулан агуйн мужлалыг боловсруулан 12 муж зургааны дэд мужийг ялган тогтоож, томоохон агуйнуудын тодорхойлолтыг оруулсан бол, Долоодугаар бүлэгт Монгол орны агуйн нөөц баялаг агуйн рекреацийн нөөцийн үнэлгээг хийж агуйг хамгаалах асуудлыг голлон оруулжээ.

  1. Авирмэд, Э. Оюунгэрэл Б, Рэнчинмядаг Т, Мөнхдулам О, Баянжаргал Б, Батням Ц, Даваагатан Т, Пүрэвсүрэн М. Монгол орны ландшафтын экологийн чадавх. (2020)

Тус бүтээлийн ерөнхий редактораар доктор Э.Авирмэд ажилласан бөгөөд бүтээл нь Нэгдүгээр бүлэг. Экологийн хүчин зүйл, Хоёрдугаар бүлэг. Экологи-геоморфологийн чадавхын үнэлгээ, Гуравдугаар бүлэг. Чулуун мандалын гадаргын хэсгийн экологи-геологийн чадавхын үнэлгээ, Дөрөвдүгээр бүлэг. Уур амьсгалын экологийн чадавхын үнэлгээ, Тавдугаар бүлэг. Ландшафтын усан хангамжийн чадавхын үнэлгээ, Зургаадугаар бүлэг. Хөрсний экологийн чадавхын үнэлгээ, Долоодугаар бүлэг. Ургамлын экологийн чадавхын үнэлгээ, Наймдугаар бүлэг. Ландшафтын тогтвортой байдлын чадавхын үнэлгээ, Есдүгээр бүлэг. Ландшафтын экологи-эдийн засгийн чадавхын үнэлгээ, Аравдугаар бүлэг. Ландшафтын экологийн чадавхын нэгдсэн үнэлгээ, Арван нэгдүгээр бүлэг. Монгол орны байгалийн бүс, бүслүүрийн тодорхойлолт гэсэн нийт 11 бүлэг, 94 дэд бүлэг, 157 зураг, 125 хүснэгт бүхий 402 хуудастай бүтээл юм.

  1. Рэнчинмядаг Т, Батням Ц, Мөнхдулам О, Даваагатан Т, Нарангэрэл С, Одбаатар Э, Баянжаргал Б, Пүрэвсүрэн М, Золзаяа.Х “Монгол орны газарзүйн гайхамшиг” (2022 он)

Газарзүй, геоэкологийн хүрээлэнгийн Физик газарзүйн салбарын эрдмийн хамт олон Монгол оронд орчин цагийн шинжлэх ухаан үүсэж хөгжсөний 100 жилийн ойг тохиолдуулан газарзүй сонирхогч сурагч, оюутан, багш нар болон өргөн олон уншигчдад зориулсан “Монгол орны газарзүйн гайхамшиг” нэртэй танин мэдэхүйн товхимлыг хэвлүүлэн гаргасан. Энэхүү товхимол нь нийт 60 хуудас, 3 бүлэг, 40 гаруй зураг, дүрслэл бүхий физик газарзүйн суурь ойлголтуудыг төлөвшүүлэх, тухайн чиглэлийн мэдлэгийг өргөжүүлэхэд чиглэсэн нэмэлт тайлбар, сонирхолтой баримт, шинэлэг санаа, тоон мэдээллийг багтаасан бүтээл юм. Бүлэг тус бүрийн агуулгыг асуулт-тайлбарын хэлбэрээр зохион байгуулж, ойлголтыг илүү тодорхой, хүртээмжтэй болгох үүднээс холбогдох зураг, схем, газрын зургийг хавсаргасан нь уншигчдад сэдвийг хялбар ойлгоход чухал ач холбогдолтой.

  1. Нарангэрэл С, Рэнчинмядаг Т, Мөнхдулам О, Одбаатар Э, Батням Ц, Баянжаргал Б, Даваагатан Т, Пүрэвсүрэн М, Золзаяа Х. “Физик газарзүй орчин судлалын салбар”-60 жил, түүхэн товчоон. (2022 он)

Энэхүү эмхэтгэл бүтээл нь 2022 онд ШУА-ийн Газарзүй, геоэкологийн хүрээлэнгийн 60, 25 жилийн ой, нэрт газарзүйч, төрийн шагналт, академич Ш.Цэгмидийн мэндэлсний 100 жилийн ойд зориулан тухайн салбарын түүх, судалгааны товч үр дүнг харуулсан бүтээл юм. Уг бүтээл нь 4 бүлэг 2 хавсралт бүхий 304 хуудаснаас бүтнэ. 1-р бүлэгт Монголын газарзүйн шинжлэх ухааныг үндэслэгч, нэрт газарзүйч, төрийн шагналт, академич Шагдарын Цэгмидийн амьдрал үйл хэрэг, 2-р бүлэгт Физик газазүй, орчин судлалын салбарын судалгааны түүх, 3-рт Физик газарзүй, орчин судлалын салбарын эрдэмтэн, судлаачид, 4-р бүлэгт Физик газарзүй, орчин судлалын салбарын эрдэм шинжилгээний бүтээл, Хавсралт 1- Түүхэн агшин гэрэл зурагт, Хавсралт 2- Салбараас төрөн гарсан судлаачдын талаарх товч хүснэгтэн мэдээллийг тус тус тусгасан байна.

 

  1. Мөнхдулам О, Даваагатан Т, Одбаатар Э. “Статистикийн R программыг ашиглан зайнаас тандан судлалын өгөгдөлд дүн шинжилгээ хийх аргачлал”. (2025 он)

Cтатистикийн R программыг ашиглан тандан судалгааны өгөгдөлд дүн шинжилгээ хийх энэхүү аргачлал нь тандан судалгааны өгөгдлийн дүн шинжилгээний үндсэн зарчмыг R программчлалын хэлээр тайлбарласан онол-практикийн уялдаа бүхий хялбаршуулсан бүтээл юм. Уг бүтээлд орон зайн өгөгдлийн анхдагч боловсруулалт, дүрслэл, тайлал, статистикийн, олон хувьсагчийн болон хугацааны цувааны дүн шинжилгээг “ачаалах → дүрслэх → шалгах → шинэчлэн загварчлах” гэсэн дарааллаар тайлбарлаж, Монгол Улсад зарим газруудын өгөгдлөөр жишээлсэн кодуудыг оруулсан. Энэхүү хялбаршуулсан бүтээлийг бичихэд өгөгдлийн эх сурвалж, боловсруулалтын алхам бүрийг баримтжуулах, скриптийг дахин ашиглах боломжтойгоор оруулснаас гадна, хязгаарлалтуудыг тодорхой тэмдэглэх зэрэг туршлагыг хэвшүүлэхийг оролдсон.

 

Олон улсын хянан магадалгаа хийгддэг мэргэжлийн сэтгүүлд хэвлүүлсэн эрдэм шинжилгээний өгүүллийн жагсаалт (2020-2025)

  1. Otgonbayar, M., Tuyagerel, D., Tovuudorj, R., & Enkhjargal, O. (2025). Extending NDVI time series in Mongolia using spatial correlation analysis between AVHRR-GIMMS and MODIS TERRA data. Mongolian Journal of Geography and Geoecology62(46), 174-181. DOI: https://doi.org/10.5564/mjgg.v62i46.4133
  2. Neupane, B., Orgil, A., Otgonbayar, M., Zamba, B., Damdin-Od, D., & Thakuri, S. (2025). Adapting to the new normal: Challenges and strategies for landlocked Asian mountainous countries in the face of extreme climate events. Mongolian Journal of Geography and Geoecology62(46), 125-131. DOI: https://doi.org/10.5564/mjgg.v62i46.4123
  3. Cai, Tianyu, Chuchen Chang, Yanbo Zhao, Xu Wang, Jilin Yang, Pengpeng Dou, Munkhdulam Otgonbayar, Geli Zhang, Yelu Zeng, and Jie Wang. (2024) Within-season estimates of 10 m aboveground biomass based on Landsat, Sentinel-2 and PlanetScope data. Sci Data11, 1276 (2024). DOI: https://doi.org/10.1038/s41597-024-04120-3
  4. Liu, W., Wang, J., Hu, Y., Ma, T., Otgonbayar, M., Li, C., ... & Yang, J. (2024). Mapping Shrub Biomass at 10 m Resolution by Integrating Field Measurements, Unmanned Aerial Vehicles, and Multi-Source Satellite Observations. Remote Sensing16(16), 3095. DOI: https://doi.org/10.3390/rs16163095
  5. Chang, C., Wang, J., Zhao, Y., Cai, T., Yang, J., Zhang, G., Wu, X., Otgonbayar, M., Xiao, X., Xin, X. and Zhang, Y., A 10-m annual grazing intensity dataset in 2015–2021 for the largest temperate meadow steppe in China. Scientific Data, 11(1), p.181. DOI: https://doi.org/10.1038/41597-03017-5
  6. Amarsaikhan, E., Erdenebaatar, N., Damdinsuren, D., Otgonbayar, M., & Bayaraa, B. (2023). Estimation and mapping of pasture biomass in Mongolia using machine learning methods. Geocarto International, 38(1), 2195824. DOI: https://doi.org/10.1080/10106049.2023.2195824
  7. Otgonbayar, M., Tseveddorj, S., Bumtsend, B., Enkhjargal, O., Tovuudorj, R. (2023). Spatial relationships between topographic variables and their interactions with natural and climatic zonalization in Mongolia. European Modern Studies Journal, Vol 7, no 5. p106-119. DOI: https://doi.org/10.59573/emsj.7(5).2023.1
  8. Otgonbayar, M., Atzberger, C., Damdinsuren, A., Satoshi, Y., Sumiya, E., & Dalantai, S. (2022). Detection of anthropogenic and environmental degradation in Mongolia using multi-sources remotely sensed time series data and machine learning techniques. In Environmental Degradation in Asia: Land Degradation, Environmental Contamination, and Human Activities, p17-47. Cham: Springer International Publishing. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-031-12112-8_2
  9. Otgonbayar, M., Atzberger, C., Sumiya, E., Dalantai, S., & Chambers, J. (2022). Estimation of bioclimatic variables of Mongolia derived from remote sensing data. Frontiers of Earth Science, 16(2), 323-339. DOI: https://doi.org/10.1007/s11707-020-0862-9
  10. Tovuudorj, R., Otgonbayar, M., Doljin, D., & Zogsoosuren, B. (2022). Assessment of stability of the natural landscape in Mongolia. Mongolian Journal of Geography and Geoecology, 59(43), 1-9 (In Mongolian language). DOI: https://doi.org/10.5564/mjgg.v59i43.2507
  11. Dalantai, S., Sumiya, E., Bao, Y., Otgonbayar, M., Mandakh, U., Batsaikhan, B., & Natsagdorj, B. (2021). Spatial-temporal changes of land degradation caused by natural and human-induced factors: a case study of Bulgan province in central Mongolia. International Archives of the Photogrammetry, Remote Sensing & Spatial Information Sciences. Volume XLIII-B4-2021, 79-85. DOI: https://doi.org/10.5194/isprs-archives-XLIII-B4-2021-79-2021
  12. Otgonbayar, M., Sumiya, E., & Tovuudorj, R. (2021). Estimating spatial distribution of aridity and moisture indices of Mongolia using remotely sensed time series data. Proceedings of the Mongolian Academy of Sciences, 20-29, ISSN:2310-4716 (Print); 2312-2994 (Online). DOI: https://doi.org/10.5564/pmas.v61i01.1558
  13. Otgonbayar, M., Atzberger, C., Mattiuzzi, M., & Erdenedalai, A. (2019). Estimation of Climatologies of Average Monthly Air Temperature over Mongolia Using MODIS Land Surface Temperature (LST) Time Series and Machine Learning Techniques. Remote Sensing, 11(21), 2588. DOI: https://doi.org/10.3390/rs11212588
  14. Otgonbayar, M., Atzberger, C., Chambers, J., & Damdinsuren, A. (2018). Mapping pasture biomass in Mongolia using Partial Least Squares, Random Forest regression, and Landsat 8 imagery. International Journal of Remote Sensing, 40(8), 3204-3226. DOI: https://doi.org/10.1080/01431161.2018.1541110
  15. Otgonbayar, M., Atzberger, C., Chambers, J., Amarsaikhan, D., Böck, S., & Tsogtbayar, J. (2017). Land suitability evaluation for agricultural cropland in Mongolia using the spatial MCDM method and AHP-based GIS. Journal of Geoscience and Environment Protection, 5(09), 238-263. DOI: https://doi.org/10.4236/gep.2017.59017
  16. Otgonbayar, M., Erdenedalai, A., & Dalantai, S. (2017). Assessment bioclimate potential of Mongolia based on satellite imagery and meteorological observation data. Proceeding of Mongolian Academy of Sciences, 57, 03(223), 5-20 (In Mongolian language). DOI: https://doi.org/10.5564/pmas.v57i3.885
  17. Baast, O., & Otgonbayar, M. (2011). Present status of specially protected natural territories of Mongolia. Geography and natural resources, 32, 190-194. DOI: https://doi.org/10.1134/S1875372811020156
  18. Wenjie Zhu, Zhonghao Zhang, Hanbing Zhang, Renchinmyadag Tovuudorj. June 2024 Integrating spatial patterns and driving factors of cultural ecosystem services into territorial spatial governance: A case study of the Horqin Sandy Land with multi-ethnic settlements. Habitat International. Volume 148

DOI: https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2024.103093

  1. Munkhdulam, O., Saito, H., Yokoyama, S., Ser-Od, Ts., Bayanjargal, B., Odbaatar, E., Renchinmyadag, T. (2023). Spatial Relationships between Topographic Variables and Their Interactions with Natural and Climatic Zonalization in Mongolia. European Modern Studies Journal, Vol 7, no 5. DOI: https://doi.org/59573/emsj.7(5).2023.10
  2. T, Munkhdulam.O, Dash.D, Bayarmaa.Z., Assessment of stability of the natural landscape in Mongolia. Mongolian Journal of Geography and Geoecology, DOI: https://doi.org/10.5564/mjgg.v59i43.2507
  3. Odbaatar Ekhjargal, Bayanjargal Bumtsend, Renchinmyadag Tovuudorj. Landform classification based on topographic position Index (A case study in Ulaanbaatar city). Mongolian Journal of Geography and Geoecology. 2022. DOI: https://doi.org/10.5564/mjgg.v59i43.2530
  4. Odbaatar Enkhjargal, Munkhnasan Lamchin, Xue Yi You, Jonathan Chambers, Davaagatan Tuyagerel, Renchinmyadag Tovuudorj, Zolzaya Khurelsukh, Enkhmaa Sarangerel & Nyamgerel Enkhtuya. Correction: Carcinogenic and non-carcinogenic risk assessment of heavy metals in PM2.5 air pollutant in Ulaanbaatar, Mongolia during the wintertime. Air Quality, Atmosphere & Health. DOI: https://doi.org/10.1007/s11869-024-01678-0
  5. Enkhjargal, O., Tuyagerel, D., Tovuudorj, R., Khurelsukh, Z., & Sarangerel, E. Dispersion mapping of Carbon Monoxide (CO) derived Sentinel 5P and evaluation with LUR model during winter in Ulaanbaatar, Mongolia. Proceedings of the Mongolian Academy of Sciences, 64(01), 1–10. DOI: https://doi.org/10.5564/pmas.v64i01.3545
  6. Enkhjargal, O.; Lamchin, M.; Chambers, J.; You, X.-Y. Linear and Nonlinear Land Use Regression Approach for Modelling PM2.5 Concentration in Ulaanbaatar, Mongolia during Peak Hours. Remote Sens. 2023, 15, 1174. DOI: https://doi.org/10.3390/rs15051174
  7. Walther, Michael; Enkhjargal, V.; Gegeensuvd, Ts.; and Odbaatar, E., "Environmental Changes of Orog Nuur (Bayan Khongor Aimag, South Mongolia) Lake Deposits, Paleo-Shorelines and Vegetation History" (2016). Erforschung biologischer Ressourcen der Mongolei/ Exploration into the Biological Resources of Mongolia, ISSN 0440-1298. 160. DOI: http://digitalcommons.unl.edu/biolmongol/160
  8. Bumtsend, B., Munkhtur, P., & Enkhjargal, O. (2025). Geomorphometric delineation and subdivision of the Altai mountains using DEM-based analysis. Proceedings of the Mongolian Academy of Sciences, 65(02), 1–12. DOI: https://doi.org/10.5564/pmas.v65i02.4389
  9. Bumtsend, B., Munkhtur, P., & Enkhjargal, O. (2023). Dissection indices and their distribution over Mongolia. Proceedings of the Mongolian Academy of Sciences, 63(03), 1–9. DOI: https://doi.org/10.5564/pmas.v63i03.3402
  10. Bumtsend, B., Munkhtur, P., & Erdenedalai, A. (2020). Assessment of Eco-geomorphological potential of Mongolia. Proceedings of the Mongolian Academy of Sciences, 1-16. DOI: https://doi.org/10.5564/pmas.v60i3.1418
  11. Авирмэд, Э., & Баянжаргал, Б. (2017). Аж богдын нурууны физик газарзүйн тодорхойлолт. Proceedings of the Mongolian Academy of Sciences, 71-81. DOI: http://dx.doi.org/10.5564/pmas.v57i221.754
  12. Баянжаргал, Б., & Нямхүү, М. (2017). Дунд масштабын геоморфологийн зураг боловсруулах аргазүйн асуудалд. Proceedings of the Mongolian Academy of Sciences, 82-92. DOI: http://dx.doi.org/10.5564/pmas.v57i221.75
  13. Авирмэд, Э., & Баянжаргал, Б. (2014). Бурхан буудайн нурууны физик газарзүйн тодорхойлолт. Proceedings of the Mongolian Academy of Sciences, 25-34. DOI: http://dx.doi.org/10.5564/pmas.v54i3.643
  14. Davaagatan T., Orkhonselenge A., “Anthropogenic landform evolution remoted by satellite images in tuul river basin” Mongolian Geoscientist  №47 Ulaanbaatar,  (2018) p37-44.  DOI: https://doi.org/10.5564/mgs.v0i47.1064
  15. Даваагатан Т., Авирмэд Э., Мөнхдулам О., Рэнчинмядаг Т., “Чулуун мандлын гадаргын хэсгийн экологи-геологийн чадавхын үнэлгээний үр дүгнээс (Геохимийн хүрээнд)”. Монгол орны газарзүй геоэкологийн асуудал., №40 Улаанбаатар, 2019. х.212-217. http://mogza.igg.ac.mn/read/42
  16. Мөнхдулам О., Даваагатан Т., “Мөстлөгийн гаралтай мөнх цасан бүрхэвчийн өөрчлөлтийг тооцох (Түргэн уулын дархан цаазат газрын жишээн дээр)”. Монгол орны газарзүй геоэкологийн асуудал., №40 Улаанбаатар, 2019. х.58-59. DOI: http://mogza.igg.ac.mn/read/42
  17. Davaagatan T., Orkhonselenge A., “Modern glacier dynamics in Mt. Tsambagarav in the Mongolian Altai Mountain Range” Mongolian Geoscientist №51 (2020) p12-20 DOI: https://doi.org/10.5564/mgs.v51i0.1458
  18. Orkhonselenge A.,Uuganzaya M., Davaagatan T., Enkhbayar G., (2021) “Late Holocene Peatland Evolution in Terelj and Tuul Rivers Drainage Basins in the Khentii Mountain Range of Northeastern Mongolia” MDPI- Water, Volume 13, Issue 4 DOI: https://doi.org/10.3390/w13040562
  19. Orkhonselenge A, Gerelsaikhan D , Davaagatan T.,“Spatial and Temporal Responses of Lakes in Northern Mongolia to Climate Change”  EGU General Assembly 2021 DOI: https://doi.org/10.5194/egusphere-egu21-9344
  20. Orkhonselenge, A.; Uuganzaya, M.; Davaagatan, T. (2022) Lakes of Mongolia: Geomorphology, Geochemistry and Paleoclimatology; Springer: Berlin/Heidelberg, Germany, 2022. DOI: https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-99120-3
  21. T, Munkhdulan, O., & Renchinmydag.T., (2025). Cultural Ecosystem Service Value of Khyargas Lake. Mongolian Journal of Geography and Geoecology, 62(46), 91–100. DOI: https://doi.org/10.5564/mjgg.v62i46.4251
  22. Tseveengerel Batnyam, Purevsuren Munkhtur, and Renchinmyadag Tovuudorj. "Topoclimatic drivers of land cover change in the Mongol Altai Mountains using random forest and eXtreme gradient boosting algorithms." Mongolian Journal of Geography and Geoecology46 (2025): 139-149. DOI: https://doi.org/10.5564/mjgg.v62i46.4126
  23. Tseveengerel, Batnyam, Purevsuren Munkhtur, and Davaagatan Tuyagerel. "Changes in the surface area of lakes in the dry steppe: A case study in Buuntsagaan Lake." Mongolian Journal of Geography and Geoecology 60.44 (2023): 46-57. DOI: https://doi.org/10.5564/mjgg.v60i44.2923
  24. Munkhtur, P., Oostdijk, M., and Cook, D. (2025). Habitat degradation and quality assessment of Khyargas Lake, Western Mongolia and adjacent terrestrial and freshwater areas. Journal of Environmental Management, 394, 127325. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2025.127325
  25. Munkhtur, P., Tseveengerel, B., and Bumtsend, B. (2025). Water accounting: A case study in the Buir Lake - Khalkh River Basin. Proceedings of the Mongolian Academy of Sciences, 29–51. DOI: https://doi.org/10.5564/pmas.v65i01.4204
  26. Munkhtur, P., Tseveengerel, B., Bumtsend, B., and Enkhjargal, O. (2025). Seasonal water yield modelling of the Baidrag River Basin. Mongolian Journal of Geography and Geoecology, 62(46), 189–199. DOI: https://doi.org/10.5564/mjgg.v62i46.4138
  27. Gantsetseg, U., Batdelger, O., Serdyanjiv, N., Tseveengerel, B., Enkhjargal, O., Munkhtur, P., Tuyagerel, D., Han, C., Liu, C., and Wang, Z. (2025). Spatiotemporal assessment of water quality and geochemical evolution of Ugii Lake. Mongolian Journal of Geography and Geoecology, 62(46), 213–221. DOI: https://doi.org/10.5564/mjgg.v62i46.4151
  28. Purevsuren, M., Batnyam, Ts., and Bayanjargal B. (2023). Application of InVEST modelling for water yield estimation of Upper Baidrag River basin. The Environment, Vol.4 (№01). Online ISSN: 2357-0857
  29. Purevsuren, M., and Batnyam, T. (2022). InVEST model-based estimation of water yield in the Upper Tuul river basin. Proceedings of the Mongolian Academy of Sciences, 62(02), 15–27. DOI: https://doi.org/10.5564/pmas.v62i02.2381
  30. Munkhtur, P., & Erdenedalai, A. (2020). Assessment of Natural Resource Potential of the Landscape of Mongolia (Based on Agricultural Production Resource). Proceedings of the Mongolian Academy of Sciences, 60(4), 28–42. DOI: https://doi.org/10.5564/pmas.v60i4.1503